Giữa núi rừng trùng điệp nơi địa đầu Đông Bắc, những bản làng của người Dao, Tày, Sán Chỉ… từng bị thời gian làm lặng tiếng đang dần bừng tỉnh trong một hành trình đổi thay lặng lẽ mà sâu sắc. Ở đó, những giá trị văn hóa không còn là ký ức lặng lẽ nép mình nơi góc bếp hay trong những lễ nghi xa xăm, mà đã trở thành sức sống mới, là động lực nội sinh giúp đồng bào dân tộc thiểu số bước đi tự tin trên con đường phát triển bền vững. Du lịch cộng đồng – một hướng đi tưởng chừng khiêm tốn – lại đang trở thành “cần câu sinh kế” đầy triển vọng, nơi mà văn hóa và kinh tế hòa vào nhau trong một bản hòa ca của bản lĩnh và tình yêu quê hương.
Ở thôn Khe Phương (xã Kỳ Thượng, TP Hạ Long), một bản làng người Dao nằm sâu giữa thung lũng rừng già, nhịp sống hôm nay đã không còn lặng lẽ như trước. Am Váp Farm – một khu du lịch cộng đồng do chính người dân nơi đây gây dựng – đang ngày càng trở nên nhộn nhịp. Phía sau điểm đến ấy là câu chuyện đầy cảm hứng của anh Lý Tài Ngân, chàng trai người Dao mang trong mình khát vọng đưa bản làng ra khỏi lặng thinh, biến thiên nhiên và văn hóa trở thành tài sản vô giá.
Từ vài ngôi nhà sàn mộc mạc, từ dòng suối mát lành và rừng trúc rì rào, Am Váp Farm dần trở thành không gian trải nghiệm đậm sắc màu người Dao: tắm lá thuốc truyền thống, chèo thuyền trên suối, thưởng thức món ăn bản địa… Không dừng ở việc đón khách, anh Ngân cùng cộng đồng đã “kéo” cả bản cùng làm du lịch: người góp rau rừng, gà đồi; người mở cửa cho du khách vào xem thêu thùa; người đứng trên sân khấu lửa trại kể những câu chuyện cổ tích Dao bằng ánh mắt lấp lánh tự hào. Tư duy “làm nông để bán” nay chuyển thành “làm nông để đón khách”, những vật dụng tưởng như cũ kỹ lại trở thành trải nghiệm quý giá cho người phương xa.
Cách đó không xa, ở thôn Khe Lục (xã Đông Ngũ, huyện Tiên Yên), một cộng đồng người Sán Chỉ khác cũng đang âm thầm viết tiếp câu chuyện của riêng mình. Từng ngôi nhà cổ lợp ngói âm dương, từng chiếc bếp củi, chum nước, quạt thóc… không còn là phông nền cũ kỹ của ký ức, mà đã được phục dựng, gìn giữ và trở thành một phần không thể thiếu trong những trải nghiệm văn hóa mà người dân bản địa đang mở ra cho du khách. Homestay không chỉ là nơi lưu trú, mà là cánh cửa để bước vào đời sống truyền thống – nơi du khách có thể cùng nấu rượu, giã bánh, múa hát quanh lửa trại, và lắng nghe lời chầu Soóng Cọ ngân nga giữa đêm vùng cao.
Những người như chị Trần Thị Phấu – người phụ nữ Sán Chỉ gắn bó cả đời với ngôi nhà sàn 5 gian của tổ tiên – nay trở thành “người kể chuyện văn hóa”, hướng dẫn du khách từng góc nhỏ trong nếp nhà cổ, giới thiệu từng món ăn, từng tập tục gắn liền với đời sống cộng đồng. Mỗi mùa lúa chín, khi ruộng bậc thang vàng óng, khách lại kéo về đông hơn, mang theo cả cơ hội kinh tế lẫn niềm tự hào của người giữ hồn bản sắc.
Từ Am Váp Farm đến Khe Lục, những mô hình làm du lịch từ văn hóa bản địa đã và đang mang đến một thay đổi thầm lặng nhưng sâu sắc cho vùng cao Quảng Ninh. Ở đó, người dân không còn là “khán giả” của những dự án phát triển từ bên ngoài, mà là chủ thể thực sự – là nghệ nhân, là hướng dẫn viên, là nhà sáng tạo văn hóa ngay trên chính mảnh đất của mình. Khi những người Dao, người Sán Chỉ tự tin mặc lại trang phục truyền thống, kể những câu chuyện tổ tiên với ánh mắt rạng rỡ, thì văn hóa không còn là thứ trưng bày trong bảo tàng, mà đang sống – sống động trong từng bữa ăn, giấc ngủ và tiếng cười của du khách.
Du lịch cộng đồng vùng cao không đơn thuần là một loại hình kinh tế – nó là hành trình gìn giữ hồn cốt. Là cách để những cộng đồng thiểu số khẳng định bản lĩnh, khơi dậy quyền tự chủ, và tìm được chỗ đứng vững chắc trong dòng chảy phát triển hiện đại. Và cũng chính từ những bản làng xa xôi nhất, một hướng đi nhân văn, bền vững và đậm chất Việt đang nở hoa – như những đóa hoa rừng lặng lẽ mà kiên cường giữa non cao đất nước.
