Giữa thôn Tịnh Mỹ, xã Hồng Thái (Lâm Đồng), có một kho tàng im lặng suốt hàng trăm năm, nay bỗng “mở cửa” kể lại câu chuyện vàng son của vương triều Champa. Bộ sưu tập di sản Hoàng tộc Chăm, tồn tại liên tục qua hơn 4 thế kỷ, không chỉ là tập hợp những hiện vật quý hiếm, mà còn là “cuốn sử sống” giúp du khách chạm vào hơi thở của một nền văn minh từng rực rỡ trên dải đất miền Trung.
Báu vật giữa miền đất cuối cùng của Champa
Phía Đông Nam Lâm Đồng ngày nay chính là vùng đất cuối cùng của vương quốc Champa. Hơn 40.000 người Chăm vẫn sinh sống nơi đây, tiếp nối phong tục, lễ hội và tín ngưỡng của cha ông. Trong bức tranh văn hóa ấy, đền thờ Vua Pô Klong Mơhnai và Bộ sưu tập Hoàng tộc Chăm là những mốc son đặc biệt.
Bộ sưu tập này được lưu giữ bởi hậu duệ hoàng tộc tại một ngôi nhà nhỏ cách Quốc lộ 1A chỉ vài chục mét. Hơn 100 hiện vật gốc, phần lớn là độc bản, được bảo quản qua nhiều thế hệ: từ vương miện vua và hoàng hậu, trang phục triều đình, búi tóc vàng của hoàng hậu Pô Bia Som, đến sắc phong triều Nguyễn và các văn bản Hán Nôm ghi chép địa bạ, hành chính. Mỗi món đồ đều chứa đựng câu chuyện, từ cung đình đến đời sống, từ nghệ thuật tạo hình tinh xảo đến dấu ấn quyền lực hoàng gia.
Từ “kho kín” đến “Kho mở” đón khách
Trước 1975, bộ sưu tập được cất giữ tuyệt đối vì lý do tâm linh và an toàn. Mãi đến khi được công nhận Di tích cấp quốc gia năm 1993, và đặc biệt từ năm 2024, di sản này mới chính thức được đưa vào phục vụ du lịch dưới dạng Kho mở.
Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng đã đầu tư tủ trưng bày chuyên dụng, hệ thống làm lạnh, xử lý mối mọt, camera giám sát, cùng bảng mã QR để du khách tìm hiểu thông tin. Kho mở có hai không gian: một dành cho các hiện vật có giá trị tôn giáo – nghệ thuật đặc biệt, một giới thiệu trang phục vua chúa, sắc phong và văn bản cổ.
Từ đây, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng hiện vật, mà còn được nghe hậu duệ hoàng tộc kể lại truyền thuyết, nghi lễ, và cả những bí mật hậu trường của hoàng cung Chăm.
Kết nối thành hành trình di sản Chăm
Kho mở Hoàng tộc Chăm được đặt trong mạng lưới điểm đến văn hóa của vùng: đền thờ Pô Anit, đền Pô Klong Mơhnai, Trung tâm Trưng bày văn hóa Chăm, làng gốm truyền thống Bình Đức… Các tour 1 ngày đang được xây dựng, kết hợp tham quan di sản, trải nghiệm nghề gốm, thưởng thức ẩm thực Chăm và khám phá phong tục tập quán.
Theo ông Ức Viết Vòng – Ban Quản lý Trung tâm Trưng bày văn hóa Chăm, các thành viên hoàng tộc đã được tập huấn kỹ năng du lịch, sẵn sàng trở thành “người dẫn chuyện” đưa di sản đến gần du khách. Đây là hướng đi bền vững, vừa bảo tồn giá trị gốc, vừa mở ra cơ hội sinh kế cho cộng đồng.
Giá trị văn hóa và thông điệp bảo tồn
Nhà sưu tầm Nguyễn Quốc Dũng, thư ký CLB UNESCO nghiên cứu cổ vật Lâm Đồng, ví bộ sưu tập như “một cuốn sử hoàng tộc được viết bằng hiện vật”. Mỗi chiếc áo bào, mỗi đường chạm Makara, mỗi sắc phong triều Nguyễn… đều là chứng tích của mối giao thoa văn hóa và kỹ nghệ bậc thầy.
Để di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại, cần sự phối hợp giữa chính quyền, ngành du lịch, bảo tàng và chính gia tộc. Chỉ khi giá trị văn hóa được gắn với giá trị kinh tế, bộ sưu tập mới vừa được bảo vệ, vừa trở thành động lực phát triển.
Từ dấu ấn của Vua Pô Klong Mơhnai – người từng khai mở hệ thống thủy lợi, phát triển nghề gốm và dệt – đến những báu vật hoàng cung hôm nay, Kho mở Di sản Hoàng tộc Chăm là minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của văn hóa Chăm. Một chuyến ghé thăm nơi này không chỉ là hành trình du lịch, mà còn là cuộc gặp gỡ với lịch sử, để thấy rằng quá khứ vẫn đang song hành cùng hiện tại.
